Op zoek naar een nieuwe koers

De mogelijkheden die Flevohof inmiddels bood waren bijzonder breed. In de plannen worden vee- en paardenkeuringen, beurzen, tentoonstellingen, dealerdagen, landbouwmanifestaties en levensmiddelenbeurzen genoemd, maar ook sport, vliegwedstrijden en grote publieksbijeenkomsten. Massabijeenkomsten konden ongeveer 6.000 tot 10.000 deelnemers trekken, voor trekker-trek werd gesproken over ongeveer 12.000 bezoekers en volkstuindagen konden zelfs rond de 30.000 bezoekers naar het terrein brengen.

Dat veranderde ook de economische betekenis van Flevohof. Een organisatie die een bijeenkomst op het terrein hield, bracht zelf een publiek mee. Die bezoekers konden vervolgens gebruikmaken van de bestaande restaurants, verkooppunten, parkeerplaatsen en andere voorzieningen. De enorme hoeveelheid grond, die bij het gewone dagbezoek ook een kostbare last kon zijn, werd voor grote evenementen ineens juist een belangrijk voordeel.

Flevohof begon daarmee feitelijk een tweede product te verkopen. Naast het eigen dagje Flevohof ontstond een bedrijf dat ruimte, infrastructuur, horeca en organisatiecapaciteit kon aanbieden voor grote landelijke evenementen.

De evenementenfunctie had echter een duidelijke beperking. Flevohof beschikte over enorme hoeveelheden buitenruimte, maar niet over één gebouw waarin enkele duizenden mensen tegelijkertijd konden worden ontvangen. Voor grote bijeenkomsten moesten daardoor tijdelijke voorzieningen worden gehuurd en opgebouwd. Dat maakte evenementen duurder en hield de organisatie bovendien afhankelijk van het weer.

Het probleem was niet theoretisch. Flevohof kreeg in de loop der jaren aanvragen voor grote bijeenkomsten die niet konden worden aangenomen omdat een overdekte ruimte voor minstens 3.000 tot 4.000 mensen ontbrak. Juist de ervaringen met grote evenementen uit de periode 1978–1983 waren aanleiding om serieus te onderzoeken of een permanente multifunctionele hal mogelijk was.

Het idee was al eerder onderwerp geweest van studieprojecten binnen universitair en hoger technisch onderwijs. Daarbij waren programma’s van eisen opgesteld waarin rekening werd gehouden met de verschillende soorten evenementen waarvoor organisaties bij Flevohof hadden aangeklopt. Een belangrijk uitgangspunt was bovendien dat een toekomstige hal zo veel mogelijk als zelfstandige eenheid moest kunnen functioneren.

In 1986 kwam een concrete aanleiding om de plannen verder uit te werken. Het Nederlands Rundvee Syndicaat informeerde naar de mogelijkheid om bij Flevohof een grote nationale fokveemanifestatie te organiseren. Dankzij de eerdere studies kon nu veel nauwkeuriger worden berekend wat een geschikte overdekte accommodatie technisch en financieel zou betekenen.

Er ontstonden verschillende varianten. Voor een kleinere oplossing werd onder meer gekeken naar een aanbouw bij de bestaande Akkerbouwhal. Daarmee kon gebruik worden gemaakt van infrastructuur die al op het terrein aanwezig was. De ontsluiting kon plaatsvinden via nieuwe parkeerplaatsen bij de trekker-trekbaan, met verbindingen richting de dienstweg en de Spijkweg.

Daarnaast werd een veel ambitieuzer complex ontworpen op het achterste gedeelte van de Flevohof. In dat ontwerp bestond de grote hal uit een ruimte van ongeveer 35 bij 70 meter, aangevuld met een tweede ruimte die bij grote manifestaties met de hoofdruimte kon worden verbonden. Er werd gerekend met ongeveer 5.500 vaste zitplaatsen, aangevuld met circa 3.000 plaatsen op schuiftribunes. Afhankelijk van de inrichting kon de totale capaciteit zelfs richting 10.000 bezoekers gaan.

Het bleef daarmee niet bij een bestuurlijke gedachte of een globale schets. Er werden bouwkundige ontwerpen, plattegronden, gevelaanzichten, doorsneden en situatietekeningen gemaakt. Op die plannen is zelfs te zien hoe de nieuwe voorziening zich zou verhouden tot onder meer de terreinen voor concours hippique en trekker-trek, het Kinderdorp, de Wereldtuinen, het hoofdrestaurant en Land zonder Drempels.

De multifunctionele hal moest nadrukkelijk niet alleen voor landbouw worden gebruikt. In de exploitatieplannen werd rekening gehouden met publieks- en vakbeurzen, landbouw- en fokveemanifestaties, hippische evenementen, congressen, dealerdagen en sportwedstrijden. Ook radio- en televisieproducties werden genoemd als mogelijke gebruikers van het gebouw.

Dat brede programma was noodzakelijk om voldoende bezetting te bereiken. Een miljoenen kostende hal die slechts enkele keren per jaar voor een landbouwmanifestatie werd gebruikt, zou economisch nauwelijks te verdedigen zijn. De voorziening moest daarom een zelfstandig evenementen- en congresbedrijf worden dat gedurende grote delen van het jaar activiteiten kon organiseren.

Daarmee werd opnieuw duidelijk hoe ver de economische gedachte inmiddels was opgeschoven. Flevohof was formeel nog altijd een permanente landbouwmanifestatie, maar onderzocht tegelijkertijd een evenementencomplex waarmee het park rechtstreeks de markt voor congressen, sport, beurzen en entertainment wilde betreden.

Bij de financiële uitwerking werd onmiddellijk duidelijk waarom zo’n project moeilijk te realiseren was. Flevohof had in de jaren zeventig geleerd wat hoge rente- en kapitaallasten met een kwetsbare exploitatie konden doen. Het bestuur wilde daarom voorkomen dat de bestaande Flevohof verantwoordelijk werd voor een nieuwe investering waarvan de lasten jarenlang op het park zouden drukken.

Voor de kleinere aanbouwvariant werd gerekend met een totale investering van ongeveer ƒ6,5 miljoen. Op papier zag de exploitatie er niet onaantrekkelijk uit. Tegenover geraamde jaarlijkse opbrengsten van ongeveer ƒ1,63 miljoen stonden kosten van ongeveer ƒ1,32 miljoen, waardoor theoretisch een positief resultaat van ruim ƒ300.000 mogelijk leek.

Daarmee was het probleem echter niet opgelost. In zulke berekeningen waren de financieringslasten doorslaggevend. Zodra over miljoenen guldens normale rente en aflossing moesten worden betaald, kon een op papier positief exploitatieresultaat snel verdwijnen. Juist daarom werd gezocht naar subsidies, bijdragen van derden en financieringsconstructies waarbij de kapitaallasten zo laag mogelijk bleven.

Voor de grotere variant werd gerekend met een investering van ongeveer ƒ9 miljoen. Ook daarvoor kon op papier een positief exploitatieresultaat worden berekend, in sommige scenario’s zelfs van meer dan ƒ700.000 per jaar. Maar opnieuw gold dat zo’n uitkomst alleen realistisch was wanneer de bouw grotendeels met zeer gunstige financiering kon worden gerealiseerd.

De grote vraag was dus niet alleen of een evenementenhal bezoekers en omzet kon opleveren. Minstens zo belangrijk was wie de miljoeneninvestering vooraf zou betalen en hoeveel daarvan vervolgens jaarlijks op de exploitatie van Flevohof zou drukken.

Juist de gedetailleerde uitwerking maakt duidelijk hoe serieus Flevohof het project nam. Er kwamen architectonische tekeningen van gevels, verdiepingen, tribunes en doorsneden en er werd nauwkeurig bekeken waar het complex op het bestaande terrein kon worden ingepast. Ook logistiek, parkeren, horeca, congresruimten en technische voorzieningen werden meegenomen.

De multifunctionele hal was daarmee veel meer dan een idee dat tijdens een bestuursvergadering eens ter sprake kwam. Flevohof probeerde daadwerkelijk vast te stellen of naast het bestaande park een nieuw evenementenbedrijf kon ontstaan. De schaal van het ontwerp laat bovendien zien dat daarbij niet voorzichtig werd gedacht: het ging om een voorziening die bij grote evenementen duizenden bezoekers tegelijkertijd zou kunnen ontvangen.

Dat past bij de bredere ontwikkeling van de jaren tachtig. Het enorme terrein werd steeds minder uitsluitend beschouwd als decor voor een permanente landbouwmanifestatie. Het werd ook gezien als een bedrijfsmiddel waarmee congressen, manifestaties, sport, tentoonstellingen en andere evenementen konden worden aangetrokken.

Terwijl aan zulke grote toekomstplannen werd gewerkt, moest de bestaande Flevohof natuurlijk gewoon worden geëxploiteerd. De bestuursstukken uit 1987 laten zien hoe nauwlettend de resultaten inmiddels werden gevolgd. Personeelskosten, horeca, investeringen, bezoekersaantallen en de opbrengsten van verschillende onderdelen kwamen voortdurend terug in de besprekingen.

De situatie was niet meer vergelijkbaar met de enorme verliezen uit de eerste helft van de jaren zeventig. Na correcties leek het jaarresultaat zelfs beter uit te vallen dan aanvankelijk was begroot. Maar van een onderneming met grote financiële reserves was evenmin sprake. De marges bleven beperkt en veranderingen in bezoekersaantallen of kosten konden daardoor relatief snel doorwerken in het eindresultaat.

Dat verklaart ook waarom het bestuur bij nieuwe projecten zo voorzichtig rekende. De Flevohof wilde groeien, maar kon zich moeilijk permitteren dat één nieuw miljoenenproject de bestaande exploitatie opnieuw in financiële problemen zou brengen.

Voor 1987 wordt in de bestuursstukken gesproken over ongeveer 387.000 betalende bezoekers. Het totale aantal mensen dat het terrein bezocht lag hoger, omdat ook via acties, vrijkaarten en andere regelingen bezoekers binnenkwamen zonder een normaal entreebewijs te kopen.

Dat verschil werd economisch steeds belangrijker. Voor een recreatiebedrijf zegt het aantal mensen op het terrein immers maar een deel van het verhaal. Een gratis bezoeker kon geld uitgeven in restaurants of winkels, maar leverde geen normale entreeopbrengst op. Omgekeerd kon een betalende bezoeker die verder nauwelijks iets besteedde ook minder interessant zijn dan het bezoekersaantal op zichzelf deed vermoeden.

Flevohof keek daarom steeds nadrukkelijker naar de opbrengst per bezoeker. Entree, horeca, detailhandel, arrangementen en evenementen moesten gezamenlijk zorgen voor een gezond resultaat. Daarmee werd de exploitatie steeds meer benaderd zoals die van andere grote recreatiebedrijven.

Ook de positie van Flevohof in de Nederlandse recreatiemarkt was veranderd. In 1971 was de opening landelijk nieuws geweest en was het park voor honderdduizenden Nederlanders aantrekkelijk omdat het nieuw was. Zestien jaar later kon de organisatie niet meer op dat effect rekenen.

De vrijetijdsmarkt was ondertussen eveneens sterk veranderd. Gezinnen hadden meer mogelijkheden voor een dagje uit en recreatiebedrijven concurreerden steeds nadrukkelijker om hun aandacht. Dat betekende dat ook Flevohof actief reclame moest maken, acties moest bedenken en voortdurend nieuwe redenen moest geven om opnieuw naar Biddinghuizen te komen.

Die ontwikkeling was veelzeggend. Het oorspronkelijke uitgangspunt uit de jaren zestig was geweest dat de Nederlandse landbouw zélf interessant genoeg was om een permanente nationale manifestatie te dragen. Eind jaren tachtig moest diezelfde Flevohof zich nadrukkelijk als recreatieve bestemming op de markt verkopen.

In 1988 werd de toekomstdiscussie zo fundamenteel dat een speciale Beleidsadvies Commissie zich over de positie van Flevohof boog. De opdracht ging veel verder dan het beoordelen van één investering of het zoeken naar een nieuwe attractie. Het ging om de vraag hoe de Flevohof als geheel in de komende jaren levensvatbaar kon blijven.

Het rapport kreeg de veelzeggende titel Verkenningen en Perspectieven. Daarmee werd eigenlijk precies samengevat waar Flevohof op dat moment stond. Na bijna twintig jaar exploitatie was duidelijk wat het oorspronkelijke concept had opgeleverd, maar veel minder duidelijk was hoe datzelfde concept de jaren negentig moest overleven.

De commissie zocht niet naar één spectaculaire wonderoplossing. Er werd juist gepleit voor financiële terughoudendheid en voor zorgvuldige keuzes over waar nog wel en niet in moest worden geïnvesteerd. In de discussie werd aanvankelijk zelfs gesproken over een soort pauzebeleid, hoewel dat later werd genuanceerd tot een terughoudend financieel beleid.

Volledig stoppen met investeren kon echter evenmin. Een recreatiepark dat jarenlang nauwelijks vernieuwt, loopt het risico dat bezoekers het steeds minder aantrekkelijk vinden om terug te komen. Tentoonstellingen verouderen, gebouwen hebben onderhoud nodig en concurrerende bestemmingen blijven ondertussen wel nieuwe activiteiten toevoegen.

Dat plaatste de Flevohof voor een lastig dilemma. Geld reserveren voor de toekomst vereiste terughoudendheid, maar diezelfde toekomst kon juist in gevaar komen wanneer te weinig werd vernieuwd. Het bestuur moest daarom veel scherper gaan bepalen welke investeringen echt noodzakelijk waren en welke vooral nieuwe financiële risico’s zouden toevoegen.

Flevohof moest geld sparen om te kunnen vernieuwen, maar moest tegelijkertijd blijven vernieuwen om voldoende bezoekers te trekken.

Die tegenstelling liep als een rode draad door de toekomstdiscussie. Het ging daardoor steeds minder om de vraag óf er geïnvesteerd moest worden en steeds meer om de vraag waarin, op welk moment en vooral met wiens geld.

Ook de verwachtingen rond bezoekersaantallen waren inmiddels veel realistischer geworden. In toekomstberekeningen werd gewerkt met aantallen rond de 325.000 bezoekers als belangrijke basis voor een levensvatbare exploitatie. Dat stond in scherp contrast met het openingsjaar, toen in ruim zeven maanden bijna een miljoen mensen naar de Flevohof waren gekomen.

Die vergelijking zegt vooral iets over de manier waarop de organisatie was veranderd. Niemand kon meer verantwoord begroten alsof het uitzonderlijke succes van 1971 ieder jaar zou terugkeren. Flevohof moest een bedrijfsmodel ontwikkelen dat ook bij enkele honderdduizenden bezoekers kon functioneren.

Daarmee werden andere opbrengsten vanzelf belangrijker. Horeca, arrangementen, winkels, evenementen en verblijfsrecreatie konden het verschil maken tussen een bezoeker die alleen entree betaalde en een bezoeker die gedurende een hele dag of zelfs meerdere dagen geld op het terrein uitgaf.

De oorspronkelijke landbouwfunctie bleef ondertussen een essentieel onderdeel van de identiteit van Flevohof. Maar ook daar begon de vraag te spelen of het concept uit de jaren zestig nog ongewijzigd kon worden voortgezet. Permanente tentoonstellingen waren duur om actueel te houden en juist de landbouw veranderde in hoog tempo.

Mechanisatie, automatisering, nieuwe productiemethoden en veranderingen in de agrarische sector konden ervoor zorgen dat een presentatie binnen enkele jaren alweer verouderd was. Het simpelweg behouden van bestaande tentoonstellingen was daardoor geen garantie dat de oorspronkelijke educatieve functie werkelijk behouden bleef.

De discussie ging dan ook niet uitsluitend over de vraag of landbouw plaats moest maken voor recreatie. Veel interessanter was de vraag hoe landbouw op een moderne, aantrekkelijke en betaalbare manier onderdeel kon blijven van een park dat inmiddels ook als recreatiebedrijf moest functioneren. Flevohof probeerde zijn oorsprong dus niet simpelweg af te schaffen, maar zocht naar een vorm waarin die oorsprong nog toekomst had.

Het gevolg van bijna twintig jaar ontwikkeling was dat de Flevohof zich nauwelijks nog met één woord liet omschrijven. Op hetzelfde terrein kwamen landbouwbedrijven, tentoonstellingen, tuinen, Kinderdorp, horeca en recreatie samen met congressen, beurzen, festivals, sport en grote buitenevenementen. Direct daarnaast ontwikkelde Land zonder Drempels zich bovendien als verblijfsrecreatieve bestemming.

Die veelzijdigheid was aantrekkelijk, maar maakte de strategische vraag juist ingewikkelder. Moest Flevohof proberen al die functies naast elkaar te behouden, of zou het park sterker worden wanneer een aantal duidelijke kernactiviteiten werd gekozen? En welke onderdelen waren inhoudelijk belangrijk, maar financieel nauwelijks zelfstandig te exploiteren?

Daarmee was de oude tegenstelling tussen landbouwpark en attractiepark eigenlijk te eenvoudig geworden. Flevohof was inmiddels landbouwmanifestatie, recreatiepark, evenementenlocatie, horecabedrijf en congresbestemming tegelijk. De uitdaging was om daar één levensvatbaar geheel van te maken.

Een mogelijke richting voor de toekomst lag letterlijk naast de Flevohof. Daar bevond zich Land zonder Drempels, het verblijfscomplex met aangepaste vakantiebungalows dat eind jaren zeventig was ontstaan. In 1988 werd onderzocht of dit park op zeer grote schaal kon worden uitgebreid en veel nauwer met de Flevohof kon worden verbonden.

Op dat moment telde het complex ongeveer 70 bungalows. Het nieuwe plan voorzag in nog eens 240 woningen, waardoor uiteindelijk ongeveer 310 bungalows zouden ontstaan. Daarbij werd niet alleen gedacht aan nieuwe accommodaties, maar ook aan wegen, wandelpaden, parkeervoorzieningen, recreatie, technische infrastructuur en de verdere inrichting van het gebied.

Een belangrijk deel van de woningen zou aangepast worden voor gasten met een lichamelijke beperking. Daarnaast werd rekening gehouden met verschillende groottes en typen accommodaties, zodat een veel bredere groep bezoekers op het terrein kon verblijven.

De interessantste gedachte achter het plan was de koppeling met Flevohof. Gasten van Land zonder Drempels zouden gebruik kunnen maken van voorzieningen van de Flevohof, terwijl bestaande infrastructuur en recreatieve onderdelen van het park tegelijkertijd konden worden ingezet voor het bungalowcomplex. Toegang tot Flevohof, restaurants, Kinderdorp, recreatie, wegen en parkeerterreinen kwamen allemaal in de plannen terug.

Daarmee ontstond een radicaal ander model dan de oorspronkelijke dagattractie. Een bezoeker zou niet langer ’s morgens vanuit huis naar Biddinghuizen hoeven te rijden en ’s avonds weer vertrekken, maar dagen of zelfs weken direct naast Flevohof kunnen verblijven. Voor de exploitatie bood dat vanzelfsprekend interessante mogelijkheden, omdat dezelfde gast gedurende meerdere dagen gebruik kon maken van horeca, recreatie en andere voorzieningen.

Het idee liep daarmee vooruit op een ontwikkeling die later in de recreatiesector zeer gebruikelijk zou worden: het combineren van een dagattractie met verblijfsrecreatie. In 1988 werd op Flevohof al serieus doorgerekend wat zo’n geïntegreerd recreatiecomplex zou kunnen betekenen.

De omvang van de plannen blijkt uit de financiële stukken. Wanneer bestaande bezittingen, grond, infrastructuur, de nieuwe bungalows en overige investeringen bij elkaar werden opgeteld, kwam de totale berekende waarde en investering uit op ruim ƒ41 miljoen.

Dat bedrag maakt duidelijk dat Land zonder Drempels niet als een bescheiden uitbreiding naast Flevohof werd beschouwd. Men rekende aan een grootschalige gebiedsontwikkeling waarin dagrecreatie en verblijf veel nauwer met elkaar zouden worden verbonden. Alleen al de bouw van honderden nieuwe bungalows vertegenwoordigde vele miljoenen guldens, nog los van wegen, nutsvoorzieningen, parkeerterreinen en andere voorzieningen.

Het project behoorde daarmee tot de grootste toekomstplannen die tot dat moment voor het Flevohofgebied waren uitgewerkt.

Bij al die plannen valt opnieuw op hoeveel aandacht werd besteed aan financiële en juridische risico’s. Flevohof en Land zonder Drempels waren afzonderlijke organisaties en bij een verdere samenwerking moest nauwkeurig worden bepaald wie welke bezittingen inbracht, wie investeerde en hoe inkomsten, leningen en hypotheken zouden worden verdeeld.

De gedachte daarachter was begrijpelijk. Beide organisaties konden voordeel hebben van een nauwere samenwerking, maar financiële problemen bij het ene project mochten niet automatisch de andere exploitatie meeslepen. De ervaringen uit de jaren zeventig hadden duidelijk gemaakt hoe gevaarlijk langdurige kapitaallasten konden worden wanneer bezoekersaantallen of inkomsten tegenvielen.

Dat verklaart ook waarom de plannen tegelijkertijd zeer ambitieus en buitengewoon voorzichtig konden zijn. Flevohof wilde grote stappen zetten, maar liefst zonder zelf het volledige financiële risico van die stappen te dragen.

Ondertussen bleef ook de multifunctionele evenementenhal op tafel liggen. In stukken van de gemeente Dronten werd in 1988 expliciet beschreven dat Stichting Flevohof streefde naar een verbreding van de exploitatie en dat een dergelijke hal mogelijkheden kon bieden voor nieuwe grootschalige publieksevenementen.

Voor een volledige haalbaarheidsstudie was ruim ƒ75.000 nodig. Flevohof vroeg de gemeente om een bijdrage van ongeveer een derde van dat bedrag. De gemeente wilde niet zo ver gaan, maar de gemeenteraad besloot op 28 januari 1988 wel om onder voorwaarden ƒ7.500 beschikbaar te stellen.

Daarbij moest Flevohof zelf financieel deelnemen en werd eveneens een substantiële bijdrage van de provincie verwacht. Bovendien moest het haalbaarheidsonderzoek door een onafhankelijk en deskundig bureau worden uitgevoerd. Voor aanvullende financiering werd ook bij het ministerie van Economische Zaken aangeklopt, maar daar kwam geen extra bijdrage vandaan.

Het verloop laat mooi zien hoe zulke plannen inmiddels tot stand moesten komen. Flevohof kon een project bedenken en voorbereiden, maar voor de daadwerkelijke realisatie waren steeds vaker meerdere publieke en private partijen nodig.

De roep om financiële terughoudendheid betekende ondertussen niet dat de bestaande Flevohof niets meer mocht kosten. Voor 1988 werd nog steeds gesproken over een investeringsbudget van ongeveer ƒ1,6 miljoen. Onderhoud, vervanging en vernieuwing bleven noodzakelijk om het park aantrekkelijk en operationeel te houden.

De verandering zat vooral in de manier waarop over zulke uitgaven werd gedacht. In de beginjaren was een maatschappelijk of landbouwkundig belang soms al voldoende aanleiding geweest om vervolgens naar financiering te zoeken. Eind jaren tachtig werd veel nadrukkelijker gevraagd welke investering werkelijk noodzakelijk was, welke opbrengsten daar tegenover stonden en wie het risico zou dragen wanneer die opbrengsten uitbleven.

Dat betekende een forse verandering in de bestuurscultuur. De Flevohof was ooit begonnen als een breed gedragen nationaal landbouwproject. In 1988 werd het steeds meer bestuurd als een onderneming die iedere grote investering economisch moest kunnen verdedigen.

Juist daarom is 1988 een van de meest interessante jaren uit de geschiedenis van Flevohof. Aan de ene kant werd nadrukkelijk gesproken over terughoudendheid, kostenbewaking en het creëren van financiële ruimte. Aan de andere kant lagen tegelijkertijd bijzonder ambitieuze plannen op tafel voor een grote evenementenhal en een enorme uitbreiding van Land zonder Drempels.

Die twee ontwikkelingen spreken elkaar minder tegen dan op het eerste gezicht lijkt. Het bestuur had juist geconcludeerd dat doorgaan op dezelfde manier onvoldoende perspectief bood. Grote nieuwe projecten konden daarom wel degelijk aantrekkelijk zijn, zolang zij een wezenlijk nieuw verdienmodel opleverden en de financiering niet opnieuw volledig op de bestaande Flevohof zou drukken.

Flevohof wilde in 1988 dus bepaald niet rustig uitdoven. Integendeel: de organisatie probeerde op verschillende fronten een nieuwe toekomst te ontwerpen. De onzekerheid zat niet in het ontbreken van ideeën, maar in de vraag welke daarvan financieel uitvoerbaar waren.

Dat maakt deze periode ook belangrijk voor het beeld van de laatste jaren van de Flevohof. Met kennis van het faillissement van 1991 is het verleidelijk om de tweede helft van de jaren tachtig achteraf te beschrijven als een park dat langzaam ten onder ging. De oorspronkelijke stukken laten een veel dynamischer beeld zien.

Er waren onmiskenbaar financiële zorgen en de organisatie wist dat het bestaande model verandering nodig had. Maar er werd tegelijkertijd geïnvesteerd, marktonderzoek gedaan, infrastructuur aangelegd, onderhandeld met overheden, een compleet evenementencomplex ontworpen en gewerkt aan een recreatieproject van tientallen miljoenen guldens.

Het probleem was dus niet dat Flevohof niet zag dat verandering nodig was. De veel moeilijkere vraag was welke verandering voldoende inkomsten zou opleveren, bij de identiteit van Flevohof zou passen en ook daadwerkelijk financierbaar was.

Aan het einde van 1988 was de oorspronkelijke Flevohof nog altijd goed herkenbaar. Landbouw, tuinen, tentoonstellingen, Kinderdorp, horeca en recreatie vormden nog steeds belangrijke onderdelen van het park. Maar op bestuurlijk niveau ging de discussie inmiddels veel verder dan de inhoud van het volgende seizoen.

Het ging over de verhouding tussen dag- en verblijfsrecreatie, tussen landbouw en entertainment en tussen permanente tentoonstellingen en tijdelijke evenementen. Ook werd gezocht naar nieuwe vormen van samenwerking met andere organisaties en commerciële partijen, zodat grote projecten niet uitsluitend door Flevohof zelf hoefden te worden gefinancierd.

Daarmee kwam steeds nadrukkelijker de vraag naar voren welke onderdelen werkelijk tot de kern van Flevohof behoorden en welke onderdelen vooral middelen waren geworden om bezoekers en inkomsten te genereren.

In 1972 wees het bestuur nog een kabelbaan af omdat die te veel afbreuk zou doen aan het karakter van de Flevohof. In 1988 lagen ontwerpen op tafel voor een evenementenhal voor duizenden bezoekers en plannen voor honderden vakantiebungalows. In zestien jaar tijd was niet alleen de exploitatie veranderd, maar ook de vraag wat Flevohof eigenlijk mocht zijn.

Hoe fundamenteel de toekomstdiscussie inmiddels was geworden, blijkt misschien het duidelijkst uit een bestuursbespreking in oktober 1988. Daar werd niet langer alleen gesproken over kosten, bezoekersaantallen of afzonderlijke investeringen. De vraag kwam op tafel wat Flevohof in de toekomst eigenlijk nog moest zijn.

De oorspronkelijke kerntaak werd nog steeds omschreven als een permanente land- en tuinbouwmanifestatie. Maar tegelijkertijd werd openlijk de vraag gesteld of dat concept in zijn bestaande vorm nog kon worden voortgezet. Als mogelijke richtingen werden het loslaten van een deel van de land- en tuinbouwfunctie, de ontwikkeling tot een groter natuurpark en zelfs het bouwen van een pretpark genoemd.

“Flevohof moet kiezen.”

Die korte constatering vat de situatie aan het einde van de jaren tachtig bijna perfect samen. Volgens de bespreking was de opzet van Flevohof in de loop der jaren zeer breed geworden, terwijl de kwaliteit en het onderhoud niet overal meer op het gewenste niveau lagen. Het park bezat veel verschillende onderdelen, maar juist daardoor was voor het publiek steeds minder duidelijk waar Flevohof nu werkelijk voor stond.

Ook intern werd dat probleem herkend. Er werd opgemerkt dat onderscheid moest worden gemaakt tussen wat Flevohof zelf dacht aan te bieden en wat bezoekers dachten dat Flevohof inhield. Zelfs een afzonderlijk onderzoek naar het imago van het park werd als mogelijkheid genoemd.

Opvallend genoeg betekende die discussie niet automatisch dat het landbouwkarakter moest verdwijnen. Integendeel. Tijdens dezelfde gesprekken werd Flevohof omschreven als een “agrarisch themapark”: een volgens de aanwezigen uniek concept, niet alleen in Nederland maar zelfs daarbuiten.

De gedachte was dat juist daarin nog steeds een onderscheidende kracht kon liggen. De landbouw veranderde echter snel en sommige traditionele demonstraties verdwenen. Het park moest daarom opnieuw bedenken hoe agrarische onderwerpen konden worden gepresenteerd op een manier die bezoekers bleef boeien. Het probleem was niet noodzakelijk de aanwezigheid van landbouw, maar de wijze waarop die landbouw aan een modern recreatiepubliek werd aangeboden.

Daarbij kwam ook een financieel gevoelig punt naar voren. Wanneer de landbouwsector herkenbaar aanwezig wilde blijven binnen Flevohof, moest die sector volgens het bestuur ook bereid zijn daarvoor geld beschikbaar te stellen. De bestaande financiering stond onder druk en Flevohof kon de maatschappelijke landbouwfunctie niet onbeperkt vanuit de recreatieve exploitatie blijven betalen.

Daarmee kwam eind 1988 precies dezelfde spanning terug die al sinds de beginjaren in het concept zat: landbouw gaf Flevohof zijn identiteit, maar recreatie en commercie moesten een belangrijk deel van de rekening betalen. Alleen werd die tegenstelling nu veel explicieter dan ooit tevoren uitgesproken.

Zo eindigde 1988 met veel meer vragen dan antwoorden. Flevohof beschikte nog steeds over landelijke bekendheid, een enorm terrein en jaarlijks honderdduizenden bezoekers. Bovendien ontbrak het bepaald niet aan plannen. Er waren ontwerpen voor een grote evenementenhal, ideeën voor een omvangrijke uitbreiding van Land zonder Drempels en discussies over een fundamenteel andere positionering van het park.

Maar vrijwel ieder groot toekomstplan was afhankelijk van externe financiering, subsidies, samenwerking of nieuwe juridische constructies. De organisatie kon de volgende fase niet meer uitsluitend vanuit de bestaande exploitatie betalen. Tegelijkertijd was binnen Flevohof zelf inmiddels de veel fundamentelere vraag gesteld wat het park eigenlijk moest worden.

Dat maakt 1988 tot een duidelijk kantelpunt. De organisatie wist dat doorgaan zoals voorheen geen vanzelfsprekend perspectief meer bood, maar een nieuwe koers was nog niet gekozen. Zelfs een ontwikkeling richting natuurpark of pretpark kon inmiddels serieus worden besproken, terwijl anderen juist de toekomst zagen in het unieke karakter van Flevohof als agrarisch themapark.

Vanaf 1989 zou blijken welke van die ambities daadwerkelijk kans van slagen hadden. De vraag was inmiddels niet meer alleen of Flevohof moest veranderen, maar welke Flevohof men wilde behouden, en of er nog voldoende tijd en financiële ruimte was om die verandering tot stand te brengen.

Verder lezen: 1989–1991: De laatste jaren van de Flevohof